Ο πόλεμος μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν θα τελειώσει... όταν το κόστος της συνέχισής του γίνει, και για τις δύο πλευρές, μεγαλύτερο από το κόστος μιας συμφωνίας
(upd4) Έξι μήνες μετά την έναρξη του πολέμου που εξαπέλυσαν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ κατά του Ιράν και που υποτίθεται ότι θα τελείωνε γρήγορα, η σύγκρουση έχει μετατραπεί σε μια ανοιχτή πληγή για τη Μέση Ανατολή και την παγκόσμια οικονομία.
Οι ΗΠΑ δεν έχουν επιβάλει τους όρους τους, το Ιράν δεν έχει λυγίσει και τα Στενά του Hormuz έχουν γίνει το σημείο όπου στρατιωτική ισχύς, ενεργειακός εκβιασμός και πολιτικό γόητρο συγκρούονται καθημερινά.
Το πιο επικίνδυνο στοιχείο, όμως, δεν είναι πια η ένταση των επιθέσεων.
Είναι ότι κανείς δεν φαίνεται να ελέγχει με βεβαιότητα το επόμενο βήμα.
Ένα χτύπημα σε πλοίο, μια επίθεση σε στρατιωτική βάση ή ένας λανθασμένος υπολογισμός αρκούν για να μετατρέψουν έναν πόλεμο φθοράς σε περιφερειακή έκρηξη μέσα σε λίγες ώρες.
Και όσο Ουάσιγκτον και Τεχεράνη επιμένουν να δοκιμάζουν ποιος θα αντέξει περισσότερο, τόσο μικραίνει το περιθώριο για ένα λάθος που θα μπορεί να διορθωθεί.
Όσον αφορά το βασικό ερώτημα για το εάν τελικά θα καταλήξει αυτός ο πόλεμος σε μια πολιτική συμφωνία ή αυτό που μέχρι σήμερα ήταν μια περιορισμένη αλλά παρατεταμένη αντιπαράθεση θα εξελιχθεί σε έναν περιφερειακό και ανεξέλεγκτο πόλεμο, δεν υπάρχει ακόμα σαφής απάντηση...ωστόσο διατυπώνονται 5 πιθανά σενάρια για το τι μπορεί να συμβεί στο εξής στο «καυτό μέτωπο» της Μέσης Ανατολής…
Αχαρτογράφητα νερά
Αυτό που είναι σαφές είναι ότι η προηγούμενη προσωρινή εκεχειρία δεν άντεξε, η προθεσμία των 60 ημερών για την επίτευξη συνολικής συμφωνίας έληξε και οι βασικές διαφωνίες γύρω από το πυρηνικό πρόγραμμα, τις κυρώσεις, τον αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών και το μέλλον των Στενών του Hormuz παραμένουν.
Στην τελευταία του τοποθέτηση, ο Donald Trump δήλωσε ότι δεν βρίσκονται σε εξέλιξη διαπραγματεύσεις με το Ιράν και ότι δεν έχουν προγραμματιστεί νέες συνομιλίες.
Είπε μάλιστα ότι σύντομα τα σύνορα των ΗΠΑ θα επεκταθούν.
«Αφού νικήσουμε το Ιράν, το οποίο υφίσταται συντριπτική ήττα, πολύ σύντομα θα ανακηρύξω τα Στενά του Hormuz έδαφος των Ηνωμένων Πολιτειών», δήλωσε σε συγκέντρωση υποστήριξης υποψηφίων του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος για το Κογκρέσο.
Από την άλλη πλευρά, η Τεχεράνη εξακολουθεί να επιμένει στους όρους της για την επαναλειτουργία του Hormuz ενώ διαμηνύει πως είναι κοντά με το Ομάν σε συμφωνία για τη ναυσιπλοΐα στα Στενά.
«Παρά τα εμπόδια από την πλευρά των ΗΠΑ, καταλήξαμε σε συμφωνία σχετικά με τον χάρτη των θαλάσσιων διαδρομών», δήλωσε ο επίσημος εκπρόσωπος του ιρανικού ΥΠΕΞ, Esmail Baghaei, ενώ ο Ιρανός ΥΠΕΞ, Abbas Araghchi υποστήριξε ότι «προς το παρόν έχουμε συμφωνήσει σε προσωρινές διαδρομές, οι οποίες μπορούν να μετατραπούν σε μόνιμες, τα υπόλοιπα εξαρτώνται από την εκπλήρωση άλλων όρων».
Έτσι, ο πόλεμος έχει εισέλθει σε μια γκρίζα ζώνη: ούτε ειρήνη υπάρχει ούτε σαφής προοπτική στρατιωτικής νίκης για κάποια από τις δύο πλευρές.
Ο σύντομος… πόλεμος
Στην αρχή του πολέμου Ιράν–ΗΠΑ επικρατούσε η αντίληψη ότι η στρατιωτική υπεροχή των ΗΠΑ θα μπορούσε, μέσα σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα, να αναγκάσει την Τεχεράνη να αποδεχθεί μια συμφωνία.
Ωστόσο, η πάροδος του χρόνου έχει παρουσιάσει διαφορετική εικόνα.
Τώρα, σχεδόν έξι μήνες μετά την έναρξη του πολέμου, Ουάσιγκτον και Τεχεράνη βρίσκονται σε μια κατάσταση όπου και οι δύο προσπαθούν να πείσουν την άλλη πλευρά ότι ο χρόνος λειτουργεί υπέρ τους.
Αυτό ακριβώς είναι το σημείο στο οποίο δημιουργούνται οι πόλεμοι φθοράς.
Οι ΗΠΑ χρησιμοποιούν την αεροπορική, ναυτική και οικονομική τους επίθεση και προσπαθούν να αυξήσουν για το Ιράν το κόστος της συνέχισης του πολέμου.
Ωστόσο, δεν έχουν καταφέρει να επιβάλουν στην Τεχεράνη όρους παράδοσης.
Το Ιράν, από την πλευρά του, επιχειρεί μέσω των πυραυλικών δυνατοτήτων του, των ασύμμετρων μέσων, της πίεσης στη ναυσιπλοΐα και της γεωγραφικής του θέσης στο Hormuz να αυξήσει το κόστος του πολέμου για τις ΗΠΑ και την παγκόσμια οικονομία.
Ποιος θα αντέξει περισσότερο…
Στα χαρτιά, βεβαίως, η στρατιωτική ισορροπία των δύο πλευρών δεν είναι ισότιμη.
Όμως ο πόλεμος δεν αφορά μόνο τον αριθμό αεροσκαφών, πυραύλων ή πολεμικών πλοίων.
Το ερώτημα είναι ποιος μπορεί να αντέξει μεγαλύτερο κόστος για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
Αυτό είναι που μετατρέπει τον πόλεμο από μια στρατιωτική επιχείρηση σε μια στρατηγική αντιπαράθεση.
Hormuz: το κύριο πεδίο της σύγκρουσης
Αν έπρεπε να επιλεγεί ένα μόνο σημείο στον χάρτη ως το επίκεντρο της κρίσης, αυτό θα ήταν τα Στενά του Hormuz.
Τις τελευταίες εβδομάδες, Τεχεράνη και Ουάσιγκτον έχουν παρουσιάσει αντικρουόμενες αφηγήσεις ακόμη και για μια βασική πραγματικότητα.
Ο Donald Trump λέει ότι το Hormuz είναι ανοικτό και ότι οι ΗΠΑ το ελέγχουν.
Το Ιράν, αντίθετα, δηλώνει ότι τα Στενά παραμένουν κλειστά και ότι τα πλοία δεν μπορούν να διέλθουν χωρίς συνεννόηση με την Τεχεράνη.
Τα διαθέσιμα δεδομένα επιβεβαιώνουν την ιρανική εκδοχή και ότι αυτό έχει οδηγήσει σε ταπείνωση του Trump στα αμερικανικά μέσα ενημέρωσης.
Δραστική μείωση στη θαλάσσια κυκλοφορία
Πέρα όμως από τη μάχη των αφηγήσεων, τα στοιχεία για τη ναυσιπλοΐα δείχνουν μια σημαντική πραγματικότητα: η θαλάσσια κυκλοφορία έχει μειωθεί δραματικά.
Σύμφωνα με στοιχεία της Kpler που μετέδωσε το Reuters, στις 18 Αυγούστου μόνο έξι εμπορικά πλοία πέρασαν από το Hormuz.
Την προηγούμενη ημέρα είχαν περάσει εννέα, ενώ ο πρόσφατος μέσος όρος ήταν περίπου έντεκα διελεύσεις ημερησίως.
Στο παρελθόν, από το Hormuz περνούσε περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων φορτίων αργού πετρελαίου και LNG.
Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και αν από νομικής ή πολιτικής πλευράς δηλώνεται ότι «το Hormuz είναι ανοικτό», η αγορά μπορεί να μην το αντιλαμβάνεται έτσι.
Η αγορά πετρελαίου λειτουργεί με βάση τη βεβαιότητα, όχι τους ισχυρισμούς.
Κάθε πλοίο που εισέρχεται στο Hormuz πρέπει να γνωρίζει αν η ίδια διαδρομή θα παραμένει ασφαλής και την επόμενη ημέρα.
Αυτή ακριβώς η αβεβαιότητα αποτελεί από μόνη της ένα οικονομικό όπλο.
Σενάριο 1: Πόλεμος φθοράς - η πιθανότερη πορεία
Το πιθανότερο σενάριο για τους επόμενους μήνες είναι ο πόλεμος να μην καταλήξει ούτε σε αποφασιστική νίκη ούτε σε κάποια μεγάλη συμφωνία, αλλά να εισέλθει σε μια περίοδο περιορισμένων συγκρούσεων, οικονομικών πιέσεων και περιστασιακών διαπραγματεύσεων.
Σε μια τέτοια κατάσταση, οι στρατιωτικές επιθέσεις θα συνεχίζονται χωρίς να παίρνουν απαραίτητα τη μορφή ολοκληρωτικού πολέμου.
Το Ιράν θα εξακολουθήσει να διατηρεί τη δυνατότητα άσκησης πίεσης στη ναυσιπλοΐα και στα αμερικανικά συμφέροντα στην περιοχή.
Οι ΗΠΑ θα εντείνουν την οικονομική και ναυτική πίεση.
Οι χώρες της περιοχής θα προσπαθούν να αποφύγουν τη μετατροπή των εδαφών τους σε πεδίο πολέμου.
Και οι διπλωματικοί δίαυλοι, ακόμη και αν επισήμως διαψεύδεται η ύπαρξή τους, θα επανενεργοποιούνται ξανά και ξανά.
Σενάριο 2: Αιφνίδια επιστροφή της διπλωματίας
Παρά τη σκληρή ρητορική της Ουάσιγκτον και της Τεχεράνης, η διπλωματία δεν έχει πεθάνει εντελώς.
Ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο στοιχείο για την αξιολόγηση του μέλλοντος του πολέμου.
Πριν από μερικές εβδομάδες, το Ιράν και το Ομάν είχαν πλησιάσει σε ένα προτεινόμενο πλαίσιο για τη διέλευση πλοίων από το Hormuz, ενώ είχαν υπάρξει ακόμη και αναφορές ότι ολοκληρωνόταν το προσχέδιο μιας συμφωνίας.
Ωστόσο, οι διαφωνίες για τους όρους εφαρμογής και τις απαιτήσεις των δύο πλευρών σταμάτησαν και πάλι τη διαδικασία.
Η Ουάσιγκτον δηλώνει ότι επιθυμεί να διασφαλιστεί η ελευθερία της ναυσιπλοΐας, αν και ο πραγματικός στόχος του Λευκού Οίκου είναι να τερματιστεί η ιστορική κυριαρχία του Ιράν στα Στενά.
Η Τεχεράνη, αντίθετα, ζητά τον τερματισμό του αποκλεισμού, τη μείωση της οικονομικής πίεσης και εγγυήσεις για την εφαρμογή οποιασδήποτε συμφωνίας.
Το Ιράν ζήτησε επίσης αποζημιώσεις για τις ζημιές του πολέμου, αίτημα που ο Trump απέρριψε.
Υπάρχει, ωστόσο, ένα σημαντικό σημείο: η διπλωματία δεν αρχίζει απαραίτητα όταν οι δύο πλευρές έχουν γίνει φίλοι.
Μερικές φορές αρχίζει όταν και οι δύο έχουν κουραστεί από το κόστος της συνέχισης του πολέμου.
Επομένως, ακόμη και αν σήμερα η Ουάσιγκτον λέει ότι δεν υπάρχουν διαπραγματεύσεις, αυτό δεν σημαίνει ότι μέσα στις επόμενες εβδομάδες ή μήνες δεν θα ενεργοποιηθούν ξανά έμμεσοι δίαυλοι.
Σενάριο 3: Περιφερειακή έκρηξη
Το πιο επικίνδυνο σενάριο είναι μια ευρύτερη άμεση επίθεση εναντίον αμερικανικών στόχων ή στόχων σε χώρες της περιοχής.
Σε αυτή την περίπτωση, ο πόλεμος θα μπορούσε να μετατραπεί από αντιπαράθεση Ιράν–ΗΠΑ σε πολυμέτωπη κρίση.
Η πιθανή αλυσίδα είναι απλή:
Επίθεση σε αμερικανικά συμφέροντα → αμερικανική απάντηση → ιρανική απάντηση → μεγαλύτερη εμπλοκή περιφερειακών δρώντων → επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές → αντίδραση των διεθνών αγορών.
Σε τέτοιες συνθήκες, το Ιράκ, οι χώρες του Περσικού Κόλπου, το Ισραήλ και οι θαλάσσιες οδοί θα μπορούσαν να εμπλακούν ακόμη περισσότερο.
Τις τελευταίες ημέρες, παράλληλα με τις επιθέσεις και τα ναυτικά περιστατικά, έχουν αυξηθεί και οι εντάσεις μεταξύ του Ιράν και των αραβικών κρατών του Κόλπου.
Το Reuters έχει αναφερθεί σε αυξανόμενες ανησυχίες για μια εξέλιξη που θα μπορούσε να ξεφύγει από τον έλεγχο όλων των πλευρών.
Όσο περισσότερο διαρκεί ο πόλεμος, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα ένα μικρό περιστατικό να μετατραπεί σε μεγάλη κρίση.
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος από μια συνειδητή απόφαση: λανθασμένος υπολογισμός
Ίσως ο μεγαλύτερος κίνδυνος του πολέμου να μην είναι μια συνειδητή απόφαση για την έναρξη μιας μεγαλύτερης σύγκρουσης.
Είναι πιθανό καμία πλευρά να μη θέλει πραγματικά έναν περιφερειακό πόλεμο.
Ωστόσο, ο πόλεμος μπορεί να φτάσει εκεί μέσω μιας διαφορετικής διαδρομής.
Ένα πλοίο υφίσταται ζημιές. Μια βάση δέχεται επίθεση. Ένας πύραυλος πλήττει ευαίσθητη περιοχή. Ένας υψηλόβαθμος αξιωματούχος σκοτώνεται. Ή πραγματοποιείται μια επίθεση για την οποία τις πρώτες ώρες δεν είναι σαφές ποιος ευθύνεται.
Η πρώτη πλευρά αισθάνεται υποχρεωμένη να απαντήσει για να διατηρήσει την αξιοπιστία της. Η δεύτερη αντιλαμβάνεται την απάντηση ως ένδειξη κλιμάκωσης και απαντά με τη σειρά της.
Σενάριο 4: Το Hormuz μετατρέπεται σε παγκόσμια ενεργειακή κρίση
Εάν η κατάσταση στα Στενά του Hormuz συνεχιστεί για μεγάλο χρονικό διάστημα, ο πόλεμος δεν θα αφορά πλέον μόνο τη Μέση Ανατολή.
Η Ευρώπη, η Κίνα, η Ινδία, η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα εξαρτώνται όλες από την ενέργεια της Μέσης Ανατολής.
Η μείωση των διελεύσεων πλοίων μπορεί να αυξήσει σε ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία την ακόλουθη αλυσίδα: Κίνδυνος → ασφάλιστρα → κόστος μεταφοράς → τιμές ενέργειας → πληθωρισμός.
Η ευρωπαϊκή αγορά φυσικού αερίου βρίσκεται ήδη υπό πίεση ενώ ο πόλεμος μεταξύ Ιράν και Ισραήλ/ΗΠΑ έχει αυξήσει την πίεση στην παγκόσμια αγορά φυσικού αερίου.
Όσο περισσότερο παρατείνεται η κρίση, τόσο θα εντείνεται η πίεση από τις χώρες που καταναλώνουν ενέργεια για να βρεθεί τρόπος μόνιμης και ασφαλούς επαναλειτουργίας του Hormuz.
Σε αυτό το σημείο αυξάνεται και η διπλωματική σημασία της Κίνας και των ευρωπαϊκών χωρών.
Σενάριο 5: Επέκταση του πολέμου πέρα από τη Μέση Ανατολή
Αυτό εξακολουθεί να θεωρείται σενάριο υψηλού κινδύνου αλλά μικρότερης πιθανότητας.
Δημοσίευμα των Financial Times στις 19 Αυγούστου υποστηρίζει ότι ορισμένοι ιρανικοί κύκλοι ασφαλείας, σε περίπτωση κλιμάκωσης του πολέμου, έχουν εξετάσει το ενδεχόμενο επιθέσεων εναντίον αμερικανικών στρατιωτικών στόχων στη Νότια και Νοτιοανατολική Ευρώπη, μεταξύ άλλων στη Βουλγαρία και την Κύπρο.
Το βασικό στοιχείο είναι ότι η γεωγραφία μέσα στην οποία νοείται ο πόλεμος διευρύνεται.
Εάν κάποια στιγμή πραγματοποιηθεί επίθεση εναντίον αμερικανικού στόχου εκτός Μέσης Ανατολής, η πολιτική πίεση προς την Ουάσιγκτον για απάντηση θα μπορούσε να αυξηθεί δραματικά.
Σε αυτή την περίπτωση, η κρίση θα μετατρεπόταν από έναν πόλεμο στη Μέση Ανατολή σε μια πολύ ευρύτερη αντιπαράθεση μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ.
Ισραήλ: ένας παίκτης που δεν μπορεί να αγνοηθεί
Σε οποιοδήποτε σενάριο για το μέλλον του πολέμου, το Ισραήλ δεν μπορεί να αγνοηθεί.
Υπάρχει όμως μια σημαντική λεπτομέρεια: οι στόχοι του Ισραήλ και των ΗΠΑ δεν είναι αναγκαστικά απολύτως ίδιοι.
Η Ουάσιγκτον μπορεί να επιδιώκει μια συμφωνία που θα περιορίζει το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, θα διασφαλίζει τη ναυσιπλοΐα και θα μειώνει το κόστος του πολέμου.
Το Ισραήλ, όμως, μπορεί να θέλει να διασφαλίσει ότι μετά από οποιαδήποτε συμφωνία το Ιράν δεν θα μπορέσει να αποκαταστήσει γρήγορα τις πυραυλικές και πυρηνικές του δυνατότητες.
Εάν οι ΗΠΑ κινηθούν προς μια συμφωνία αλλά το Ισραήλ τη θεωρήσει ανεπαρκή, η πιθανότητα συνέχισης επιθέσεων ή στρατιωτικών πιέσεων από το Ισραήλ θα μπορούσε να περιπλέξει τη διπλωματική διαδικασία.
Τα κράτη του Περσικού Κόλπου: ανάμεσα στον φόβο για το Ιράν και στον φόβο του πολέμου
Οι αραβικές χώρες του Κόλπου βρίσκονται σε μία από τις δυσκολότερες πολιτικές καταστάσεις που έχουν αντιμετωπίσει.
Από τη μία πλευρά, πολλές ανησυχούν για τη στρατιωτική ισχύ και την περιφερειακή επιρροή του Ιράν.
Από την άλλη, καμία δεν επιθυμεί το έδαφός της να μετατραπεί είτε σε βάση για αμερικανικές επιθέσεις εναντίον του Ιράν είτε σε πεδίο ιρανικών αντιποίνων.
Γι' αυτό η συμπεριφορά τους πιθανότατα θα αποτελεί συνδυασμό περιορισμένης συνεργασίας με την Ουάσιγκτον, πίεσης προς την Τεχεράνη και προσπαθειών για την αποτροπή της επέκτασης του πολέμου.
Όσο αυξάνονται οι επιθέσεις στο έδαφος ή στις υποδομές τους, τόσο δυσκολότερο θα γίνεται να διατηρηθεί αυτή η ισορροπία.
Ιράν: το ζήτημα δεν είναι μόνο η στρατιωτική ισχύς
Ένα πιθανό λάθος στην ανάλυση του πολέμου είναι η υπερβολική εστίαση στη στρατιωτική ισχύ και η παραμέληση της οικονομίας.
Το Ιράν αντιμετωπίζει ταυτόχρονα:
Πόλεμο + κυρώσεις + περιορισμούς στις εξαγωγές + ζημιές σε υποδομές + μείωση επενδύσεων + πίεση στο εξωτερικό εμπόριο.
Ωστόσο, αυτές οι πιέσεις δεν σημαίνουν αναγκαστικά πολιτική παράδοση.
Η ιστορία των πολέμων έχει δείξει ότι η εξωτερική πίεση άλλοτε αποδυναμώνει μια κυβέρνηση και άλλοτε έχει το αντίθετο αποτέλεσμα, αυξάνοντας την εθνική συνοχή και ενισχύοντας τον προσανατολισμό της πολιτικής ζωής προς ζητήματα ασφαλείας.
Επομένως, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί η απλή εξίσωση ότι περισσότερη πίεση συνεπάγεται πτώση της κυβέρνησης.
Η σχέση είναι πολύ πιο περίπλοκη.
Κίνα και Ρωσία: ένας πόλεμος στον οποίο δεν θέλουν να εμπλακούν
Η Κίνα και η Ρωσία μπορούν να αποκομίσουν γεωπολιτικά οφέλη από τη συνεχιζόμενη πίεση προς τις ΗΠΑ, αλλά αυτό απέχει πολύ από την άμεση είσοδό τους στον πόλεμο.
Η Κίνα χρειάζεται περισσότερο απ' όλα σταθερότητα στην ενέργεια και στο εμπόριο.
Η Ρωσία μπορεί επίσης να αξιοποιήσει πολιτικά την αυξημένη πίεση προς τις ΗΠΑ, όμως η άμεση στρατιωτική εμπλοκή σε έναν πόλεμο Ιράν–ΗΠΑ θα είχε εξαιρετικά υψηλό κόστος.
Για τον λόγο αυτό, ο πιθανότερος ρόλος των δύο χωρών στη συνέχεια της κρίσης είναι πολιτική, οικονομική και διπλωματική υποστήριξη και όχι άμεση συμμετοχή στον πόλεμο.
Ωστόσο, εάν ο πόλεμος απειλήσει σοβαρά τις ενεργειακές και εμπορικές οδούς της Κίνας, το Πεκίνο πιθανότατα θα ασκήσει πολύ μεγαλύτερη πίεση για τον τερματισμό της κρίσης.
Η ιρανική οικονομία: ένας πόλεμος που μπορεί να επιβάλει το κόστος του χωρίς στρατιωτική ήττα
Για το Ιράν, ένα από τα πιο επικίνδυνα χαρακτηριστικά ενός παρατεταμένου πολέμου είναι ότι, ακόμη και αν το στρατιωτικό μέτωπο παραμείνει σταθερό, η οικονομία μπορεί σταδιακά να φθαρεί.
Η μείωση των εξαγωγών πετρελαίου, οι διαταραχές στις μεταφορές, η αύξηση του κόστους εισαγωγών και η μείωση των ξένων επενδύσεων μπορούν να εντείνουν την πίεση.
Από την άλλη πλευρά, το να παραμένει το Hormuz κλειστό ή μερικώς ανοικτό δεν πλήττει μόνο την παγκόσμια οικονομία.
Και το Ιράν εξαρτάται από αυτή τη διαδρομή για το εμπόριο και τις εξαγωγές του.
Επομένως, το Hormuz είναι ένας ισχυρός μοχλός, αλλά όχι χωρίς κόστος.
Η Τεχεράνη μπορεί, περιορίζοντας τη διέλευση πλοίων, να πιέζει τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους, όμως όσο περισσότερο διαρκούν αυτοί οι περιορισμοί τόσο αυξάνεται και η πίεση στην ίδια την ιρανική οικονομία.
Αυτό είναι το στοιχείο που προς το παρόν δίνει στον Trump κίνητρο να συνεχίσει τον ναυτικό αποκλεισμό, αν και το Ιράν έχει δείξει ότι διατηρεί υψηλή ανθεκτικότητα.
ΗΠΑ: στρατιωτική νίκη ή αξιοπρεπής έξοδος;
Και η Ουάσιγκτον βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα δύσκολο πρόβλημα.
Η στρατιωτική ισχύς των ΗΠΑ επιτρέπει την άσκηση μεγάλης πίεσης στο Ιράν.
Το πολιτικό ερώτημα, όμως, είναι: ποιος είναι ο τελικός στόχος;
Εάν ο στόχος είναι αποκλειστικά η καταστροφή των στρατιωτικών δυνατοτήτων του Ιράν, οι στρατιωτικές επιχειρήσεις μπορεί να συνεχιστούν.
Εάν όμως ο στόχος είναι μια βιώσιμη συμφωνία, περισσότερες επιθέσεις δεν οδηγούν πάντοτε σε καλύτερο αποτέλεσμα.
Στους παρατεταμένους πολέμους εμφανίζεται ένα κλασικό πρόβλημα: όσο περισσότερο κόστος έχεις ήδη επωμιστεί, τόσο δυσκολότερο γίνεται να παρουσιάσεις ένα περιορισμένο αποτέλεσμα ως «νίκη».
Αυτό ακριβώς μπορεί να παρατείνει έναν πόλεμο.
Πέντε δείκτες που πρέπει να παρακολουθούνται από εδώ και πέρα
Για να καταλάβει κανείς προς ποια κατεύθυνση κινείται ο πόλεμος, δεν χρειάζεται να παρακολουθεί καθημερινά εκατοντάδες ειδήσεις.
Πέντε δείκτες θεωρούνται σημαντικότεροι:
1. Η πραγματική κατάσταση στα Στενά του Hormuz. Όχι μόνο οι πολιτικές δηλώσεις, αλλά ο πραγματικός αριθμός πλοίων που διέρχονται. Η μεγάλη μείωση της κυκλοφορίας αποτελεί αυτή τη στιγμή μία από τις σημαντικότερες ενδείξεις ότι η κρίση συνεχίζεται.
2. Οι επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές. Εάν οι επιθέσεις επεκταθούν από στρατιωτικούς στόχους σε διυλιστήρια, λιμάνια, τερματικούς σταθμούς ή ενεργειακές εγκαταστάσεις, αυξάνεται η πιθανότητα περιφερειακού πολέμου.
3. Η κατάσταση του διαύλου του Ομάν. Οποιαδήποτε επίσημη ή ανεπίσημη επανέναρξη συνομιλιών μεταξύ Ιράν, Ομάν και ΗΠΑ θα μπορούσε να αποτελέσει ένδειξη ότι ο πόλεμος κινείται προς μια συμφωνία.
4. Η συμπεριφορά των αραβικών χωρών του Κόλπου. Εάν περάσουν από αμυντική και διαμεσολαβητική στάση σε ενεργότερη συμμετοχή στον πόλεμο, η κατάσταση θα γίνει πολύ πιο επικίνδυνη.
5. Επιθέσεις εκτός Μέσης Ανατολής. Οποιαδήποτε επιτυχημένη επίθεση εναντίον αμερικανικού στόχου στην Ευρώπη ή αλλού θα μπορούσε να αλλάξει τους κανόνες του παιχνιδιού.
Οι επόμενοι τρεις μήνες: τρεις κύριες πορείες
Εάν συνεχιστεί η σημερινή τάση, τρεις πορείες θα είναι σημαντικότερες από τις υπόλοιπες.
- Πρώτη πορεία: «Πόλεμος χωρίς νίκη»
Οι επιθέσεις συνεχίζονται, αλλά καμία πλευρά δεν καταφέρνει το τελικό χτύπημα.
Το Hormuz παραμένει μερικώς λειτουργικό.
Η παγκόσμια οικονομία πληρώνει το κόστος και οι διαπραγματεύσεις εμφανίζονται κατά διαστήματα, για να αποτυγχάνουν ξανά.
Πολιτικά, αυτό το σενάριο είναι εξαντλητικό, αλλά στρατηγικά είναι απολύτως πιθανό.
- Δεύτερη πορεία: «Η μεγάλη συμφωνία»
Μια νέα οικονομική ή στρατιωτική κρίση θα μπορούσε να οδηγήσει τις δύο πλευρές στο συμπέρασμα ότι η συνέχιση του πολέμου έχει γίνει υπερβολικά δαπανηρή.
Σε μια τέτοια περίπτωση θα μπορούσε να διαμορφωθεί μια πολυεπίπεδη συμφωνία:
Ηormuz + κυρώσεις + πυρηνικό πρόγραμμα + εγγυήσεις ασφαλείας + διακοπή επιθέσεων.
Μια τέτοια συμφωνία θα ήταν δύσκολη, αλλά όχι αδύνατη.
- Τρίτη πορεία: «Ένα περιστατικό, ένας νέος πόλεμος»
Αυτή είναι η πιο επικίνδυνη πορεία.
Μια θανατηφόρα επίθεση εναντίον αμερικανικών δυνάμεων, ένα μεγάλο πλήγμα σε πλοία, μια επίθεση σε ενεργειακές υποδομές ή η επέκταση του πολέμου στο έδαφος κάποιας περιφερειακής χώρας θα μπορούσε να προκαλέσει αλυσιδωτή αντίδραση.
Σε αυτή την περίπτωση, το ζήτημα δεν θα είναι πλέον πώς θα τελειώσει ο σημερινός πόλεμος, αλλά πώς θα αποτραπεί η μετατροπή του σε περιφερειακό πόλεμο.
Αυτός ο πόλεμος μπορεί να μην έχει νικητή
Ο πόλεμος Ιράν–ΗΠΑ βρίσκεται πλέον σε ένα σημείο όπου η στρατιωτική νίκη δεν μπορεί να οριστεί εύκολα.
Οι ΗΠΑ μπορούν να καταστρέψουν περισσότερους στόχους.
Το Ιράν μπορεί να προκαλέσει μεγαλύτερο κόστος.
Ωστόσο, κανένα από τα δύο δεν σημαίνει από μόνο του ότι ο πόλεμος θα τελειώσει.
Το Ιράν χρειάζεται μια συμφωνία για να τερματιστεί η οικονομική πίεση.
Οι ΗΠΑ, για να τελειώσει ο πόλεμος, χρειάζονται εγγυήσεις για την ασφάλεια των ενεργειακών οδών και περιορισμό των απειλών που αποδίδουν στο Ιράν.
Οι χώρες της περιοχής χρειάζονται ασφάλεια.
Η Ευρώπη χρειάζεται ενέργεια.
Η Κίνα χρειάζεται εμπόριο.
Και η παγκόσμια αγορά χρειάζεται σταθερότητα.
Ίσως, λοιπόν, το πιο παράδοξο χαρακτηριστικό αυτού του πολέμου είναι ότι σχεδόν όλοι οι εμπλεκόμενοι ζημιώνονται από τη συνέχισή του, αλλά μέχρι σήμερα δεν έχουν καταφέρει να συμφωνήσουν στον τρόπο με τον οποίο θα τερματιστεί.
To Hormuz σύμβολο της κρίσης
Το Hormuz έχει γίνει το σύμβολο ολόκληρης της κρίσης.
Η μία πλευρά λέει ότι η δίοδος είναι ανοικτή.
Η άλλη λέει ότι είναι κλειστή.
Τα πλοία, όμως, λαμβάνουν τις δικές τους αποφάσεις: εάν ο κίνδυνος είναι υπερβολικά υψηλός, δεν περνούν.
Ίσως η ίδια λογική να μπορεί να εφαρμοστεί και στον ίδιο τον πόλεμο.
Πότε θα τελειώσει
Ο πόλεμος θα τελειώσει όταν το κόστος της συνέχισής του γίνει, και για τις δύο πλευρές, μεγαλύτερο από το κόστος μιας συμφωνίας.
Το σημερινό πρόβλημα είναι ότι Τεχεράνη και Ουάσιγκτον δεν έχουν ακόμη καταλήξει στην ίδια εκτίμηση σχετικά με το πού βρίσκεται αυτό το σημείο.
Επομένως, η πιθανότερη εικόνα για το άμεσο μέλλον δεν είναι ούτε ειρήνη ούτε ολοκληρωτικός πόλεμος.
Είναι μια κατάσταση ανάμεσα στα δύο: περιορισμένες επιθέσεις, οικονομική πίεση, κρίση στο Hormuz, αμοιβαίες απειλές και διαπραγματεύσεις που μπορεί να ξαναρχίσουν ανά πάσα στιγμή.
Ωστόσο, δεν πρέπει να παραβλέπεται μία πραγματικότητα: όσο περισσότερο παρατείνεται αυτή η κατάσταση, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα ενός λανθασμένου υπολογισμού.
Και εάν γίνει αυτό το λάθος, ένας πόλεμος που επί μήνες βρίσκεται παγιδευμένος σε ένα αδιέξοδο φθοράς μπορεί μέσα σε λίγες ώρες να περάσει σε μια φάση την οποία καμία από τις δύο πλευρές δεν θα μπορεί πλέον να ελέγξει πλήρως.
Αυτό που συμβαίνει σήμερα στο Hormuz ίσως αποτελεί τον σημαντικότερο δείκτη για το αν ο πόλεμος κατευθύνεται προς μια συμφωνία ή προς μια έκρηξη.
Και προς το παρόν, οι ενδείξεις αφήνουν ανοιχτές και τις δύο κατευθύνσεις.
www.bankingnews.gr
Οι ΗΠΑ δεν έχουν επιβάλει τους όρους τους, το Ιράν δεν έχει λυγίσει και τα Στενά του Hormuz έχουν γίνει το σημείο όπου στρατιωτική ισχύς, ενεργειακός εκβιασμός και πολιτικό γόητρο συγκρούονται καθημερινά.
Το πιο επικίνδυνο στοιχείο, όμως, δεν είναι πια η ένταση των επιθέσεων.
Είναι ότι κανείς δεν φαίνεται να ελέγχει με βεβαιότητα το επόμενο βήμα.
Ένα χτύπημα σε πλοίο, μια επίθεση σε στρατιωτική βάση ή ένας λανθασμένος υπολογισμός αρκούν για να μετατρέψουν έναν πόλεμο φθοράς σε περιφερειακή έκρηξη μέσα σε λίγες ώρες.
Και όσο Ουάσιγκτον και Τεχεράνη επιμένουν να δοκιμάζουν ποιος θα αντέξει περισσότερο, τόσο μικραίνει το περιθώριο για ένα λάθος που θα μπορεί να διορθωθεί.
Όσον αφορά το βασικό ερώτημα για το εάν τελικά θα καταλήξει αυτός ο πόλεμος σε μια πολιτική συμφωνία ή αυτό που μέχρι σήμερα ήταν μια περιορισμένη αλλά παρατεταμένη αντιπαράθεση θα εξελιχθεί σε έναν περιφερειακό και ανεξέλεγκτο πόλεμο, δεν υπάρχει ακόμα σαφής απάντηση...ωστόσο διατυπώνονται 5 πιθανά σενάρια για το τι μπορεί να συμβεί στο εξής στο «καυτό μέτωπο» της Μέσης Ανατολής…
Αχαρτογράφητα νερά
Αυτό που είναι σαφές είναι ότι η προηγούμενη προσωρινή εκεχειρία δεν άντεξε, η προθεσμία των 60 ημερών για την επίτευξη συνολικής συμφωνίας έληξε και οι βασικές διαφωνίες γύρω από το πυρηνικό πρόγραμμα, τις κυρώσεις, τον αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών και το μέλλον των Στενών του Hormuz παραμένουν.
Στην τελευταία του τοποθέτηση, ο Donald Trump δήλωσε ότι δεν βρίσκονται σε εξέλιξη διαπραγματεύσεις με το Ιράν και ότι δεν έχουν προγραμματιστεί νέες συνομιλίες.
Είπε μάλιστα ότι σύντομα τα σύνορα των ΗΠΑ θα επεκταθούν.
«Αφού νικήσουμε το Ιράν, το οποίο υφίσταται συντριπτική ήττα, πολύ σύντομα θα ανακηρύξω τα Στενά του Hormuz έδαφος των Ηνωμένων Πολιτειών», δήλωσε σε συγκέντρωση υποστήριξης υποψηφίων του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος για το Κογκρέσο.
Από την άλλη πλευρά, η Τεχεράνη εξακολουθεί να επιμένει στους όρους της για την επαναλειτουργία του Hormuz ενώ διαμηνύει πως είναι κοντά με το Ομάν σε συμφωνία για τη ναυσιπλοΐα στα Στενά.
«Παρά τα εμπόδια από την πλευρά των ΗΠΑ, καταλήξαμε σε συμφωνία σχετικά με τον χάρτη των θαλάσσιων διαδρομών», δήλωσε ο επίσημος εκπρόσωπος του ιρανικού ΥΠΕΞ, Esmail Baghaei, ενώ ο Ιρανός ΥΠΕΞ, Abbas Araghchi υποστήριξε ότι «προς το παρόν έχουμε συμφωνήσει σε προσωρινές διαδρομές, οι οποίες μπορούν να μετατραπούν σε μόνιμες, τα υπόλοιπα εξαρτώνται από την εκπλήρωση άλλων όρων».
Έτσι, ο πόλεμος έχει εισέλθει σε μια γκρίζα ζώνη: ούτε ειρήνη υπάρχει ούτε σαφής προοπτική στρατιωτικής νίκης για κάποια από τις δύο πλευρές.
Ο σύντομος… πόλεμος
Στην αρχή του πολέμου Ιράν–ΗΠΑ επικρατούσε η αντίληψη ότι η στρατιωτική υπεροχή των ΗΠΑ θα μπορούσε, μέσα σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα, να αναγκάσει την Τεχεράνη να αποδεχθεί μια συμφωνία.
Ωστόσο, η πάροδος του χρόνου έχει παρουσιάσει διαφορετική εικόνα.
Τώρα, σχεδόν έξι μήνες μετά την έναρξη του πολέμου, Ουάσιγκτον και Τεχεράνη βρίσκονται σε μια κατάσταση όπου και οι δύο προσπαθούν να πείσουν την άλλη πλευρά ότι ο χρόνος λειτουργεί υπέρ τους.
Αυτό ακριβώς είναι το σημείο στο οποίο δημιουργούνται οι πόλεμοι φθοράς.
Οι ΗΠΑ χρησιμοποιούν την αεροπορική, ναυτική και οικονομική τους επίθεση και προσπαθούν να αυξήσουν για το Ιράν το κόστος της συνέχισης του πολέμου.
Ωστόσο, δεν έχουν καταφέρει να επιβάλουν στην Τεχεράνη όρους παράδοσης.
Το Ιράν, από την πλευρά του, επιχειρεί μέσω των πυραυλικών δυνατοτήτων του, των ασύμμετρων μέσων, της πίεσης στη ναυσιπλοΐα και της γεωγραφικής του θέσης στο Hormuz να αυξήσει το κόστος του πολέμου για τις ΗΠΑ και την παγκόσμια οικονομία.
Ποιος θα αντέξει περισσότερο…
Στα χαρτιά, βεβαίως, η στρατιωτική ισορροπία των δύο πλευρών δεν είναι ισότιμη.
Όμως ο πόλεμος δεν αφορά μόνο τον αριθμό αεροσκαφών, πυραύλων ή πολεμικών πλοίων.
Το ερώτημα είναι ποιος μπορεί να αντέξει μεγαλύτερο κόστος για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
Αυτό είναι που μετατρέπει τον πόλεμο από μια στρατιωτική επιχείρηση σε μια στρατηγική αντιπαράθεση.
Hormuz: το κύριο πεδίο της σύγκρουσης
Αν έπρεπε να επιλεγεί ένα μόνο σημείο στον χάρτη ως το επίκεντρο της κρίσης, αυτό θα ήταν τα Στενά του Hormuz.
Τις τελευταίες εβδομάδες, Τεχεράνη και Ουάσιγκτον έχουν παρουσιάσει αντικρουόμενες αφηγήσεις ακόμη και για μια βασική πραγματικότητα.
Ο Donald Trump λέει ότι το Hormuz είναι ανοικτό και ότι οι ΗΠΑ το ελέγχουν.
Το Ιράν, αντίθετα, δηλώνει ότι τα Στενά παραμένουν κλειστά και ότι τα πλοία δεν μπορούν να διέλθουν χωρίς συνεννόηση με την Τεχεράνη.
Τα διαθέσιμα δεδομένα επιβεβαιώνουν την ιρανική εκδοχή και ότι αυτό έχει οδηγήσει σε ταπείνωση του Trump στα αμερικανικά μέσα ενημέρωσης.
Δραστική μείωση στη θαλάσσια κυκλοφορία
Πέρα όμως από τη μάχη των αφηγήσεων, τα στοιχεία για τη ναυσιπλοΐα δείχνουν μια σημαντική πραγματικότητα: η θαλάσσια κυκλοφορία έχει μειωθεί δραματικά.
Σύμφωνα με στοιχεία της Kpler που μετέδωσε το Reuters, στις 18 Αυγούστου μόνο έξι εμπορικά πλοία πέρασαν από το Hormuz.
Την προηγούμενη ημέρα είχαν περάσει εννέα, ενώ ο πρόσφατος μέσος όρος ήταν περίπου έντεκα διελεύσεις ημερησίως.
Στο παρελθόν, από το Hormuz περνούσε περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων φορτίων αργού πετρελαίου και LNG.
Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και αν από νομικής ή πολιτικής πλευράς δηλώνεται ότι «το Hormuz είναι ανοικτό», η αγορά μπορεί να μην το αντιλαμβάνεται έτσι.
Η αγορά πετρελαίου λειτουργεί με βάση τη βεβαιότητα, όχι τους ισχυρισμούς.
Κάθε πλοίο που εισέρχεται στο Hormuz πρέπει να γνωρίζει αν η ίδια διαδρομή θα παραμένει ασφαλής και την επόμενη ημέρα.
Αυτή ακριβώς η αβεβαιότητα αποτελεί από μόνη της ένα οικονομικό όπλο.
Σενάριο 1: Πόλεμος φθοράς - η πιθανότερη πορεία
Το πιθανότερο σενάριο για τους επόμενους μήνες είναι ο πόλεμος να μην καταλήξει ούτε σε αποφασιστική νίκη ούτε σε κάποια μεγάλη συμφωνία, αλλά να εισέλθει σε μια περίοδο περιορισμένων συγκρούσεων, οικονομικών πιέσεων και περιστασιακών διαπραγματεύσεων.
Σε μια τέτοια κατάσταση, οι στρατιωτικές επιθέσεις θα συνεχίζονται χωρίς να παίρνουν απαραίτητα τη μορφή ολοκληρωτικού πολέμου.
Το Ιράν θα εξακολουθήσει να διατηρεί τη δυνατότητα άσκησης πίεσης στη ναυσιπλοΐα και στα αμερικανικά συμφέροντα στην περιοχή.
Οι ΗΠΑ θα εντείνουν την οικονομική και ναυτική πίεση.
Οι χώρες της περιοχής θα προσπαθούν να αποφύγουν τη μετατροπή των εδαφών τους σε πεδίο πολέμου.
Και οι διπλωματικοί δίαυλοι, ακόμη και αν επισήμως διαψεύδεται η ύπαρξή τους, θα επανενεργοποιούνται ξανά και ξανά.
Σενάριο 2: Αιφνίδια επιστροφή της διπλωματίας
Παρά τη σκληρή ρητορική της Ουάσιγκτον και της Τεχεράνης, η διπλωματία δεν έχει πεθάνει εντελώς.
Ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο στοιχείο για την αξιολόγηση του μέλλοντος του πολέμου.
Πριν από μερικές εβδομάδες, το Ιράν και το Ομάν είχαν πλησιάσει σε ένα προτεινόμενο πλαίσιο για τη διέλευση πλοίων από το Hormuz, ενώ είχαν υπάρξει ακόμη και αναφορές ότι ολοκληρωνόταν το προσχέδιο μιας συμφωνίας.
Ωστόσο, οι διαφωνίες για τους όρους εφαρμογής και τις απαιτήσεις των δύο πλευρών σταμάτησαν και πάλι τη διαδικασία.
Η Ουάσιγκτον δηλώνει ότι επιθυμεί να διασφαλιστεί η ελευθερία της ναυσιπλοΐας, αν και ο πραγματικός στόχος του Λευκού Οίκου είναι να τερματιστεί η ιστορική κυριαρχία του Ιράν στα Στενά.
Η Τεχεράνη, αντίθετα, ζητά τον τερματισμό του αποκλεισμού, τη μείωση της οικονομικής πίεσης και εγγυήσεις για την εφαρμογή οποιασδήποτε συμφωνίας.
Το Ιράν ζήτησε επίσης αποζημιώσεις για τις ζημιές του πολέμου, αίτημα που ο Trump απέρριψε.
Υπάρχει, ωστόσο, ένα σημαντικό σημείο: η διπλωματία δεν αρχίζει απαραίτητα όταν οι δύο πλευρές έχουν γίνει φίλοι.
Μερικές φορές αρχίζει όταν και οι δύο έχουν κουραστεί από το κόστος της συνέχισης του πολέμου.
Επομένως, ακόμη και αν σήμερα η Ουάσιγκτον λέει ότι δεν υπάρχουν διαπραγματεύσεις, αυτό δεν σημαίνει ότι μέσα στις επόμενες εβδομάδες ή μήνες δεν θα ενεργοποιηθούν ξανά έμμεσοι δίαυλοι.
Σενάριο 3: Περιφερειακή έκρηξη
Το πιο επικίνδυνο σενάριο είναι μια ευρύτερη άμεση επίθεση εναντίον αμερικανικών στόχων ή στόχων σε χώρες της περιοχής.
Σε αυτή την περίπτωση, ο πόλεμος θα μπορούσε να μετατραπεί από αντιπαράθεση Ιράν–ΗΠΑ σε πολυμέτωπη κρίση.
Η πιθανή αλυσίδα είναι απλή:
Επίθεση σε αμερικανικά συμφέροντα → αμερικανική απάντηση → ιρανική απάντηση → μεγαλύτερη εμπλοκή περιφερειακών δρώντων → επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές → αντίδραση των διεθνών αγορών.
Σε τέτοιες συνθήκες, το Ιράκ, οι χώρες του Περσικού Κόλπου, το Ισραήλ και οι θαλάσσιες οδοί θα μπορούσαν να εμπλακούν ακόμη περισσότερο.
Τις τελευταίες ημέρες, παράλληλα με τις επιθέσεις και τα ναυτικά περιστατικά, έχουν αυξηθεί και οι εντάσεις μεταξύ του Ιράν και των αραβικών κρατών του Κόλπου.
Το Reuters έχει αναφερθεί σε αυξανόμενες ανησυχίες για μια εξέλιξη που θα μπορούσε να ξεφύγει από τον έλεγχο όλων των πλευρών.
Όσο περισσότερο διαρκεί ο πόλεμος, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα ένα μικρό περιστατικό να μετατραπεί σε μεγάλη κρίση.
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος από μια συνειδητή απόφαση: λανθασμένος υπολογισμός
Ίσως ο μεγαλύτερος κίνδυνος του πολέμου να μην είναι μια συνειδητή απόφαση για την έναρξη μιας μεγαλύτερης σύγκρουσης.
Είναι πιθανό καμία πλευρά να μη θέλει πραγματικά έναν περιφερειακό πόλεμο.
Ωστόσο, ο πόλεμος μπορεί να φτάσει εκεί μέσω μιας διαφορετικής διαδρομής.
Ένα πλοίο υφίσταται ζημιές. Μια βάση δέχεται επίθεση. Ένας πύραυλος πλήττει ευαίσθητη περιοχή. Ένας υψηλόβαθμος αξιωματούχος σκοτώνεται. Ή πραγματοποιείται μια επίθεση για την οποία τις πρώτες ώρες δεν είναι σαφές ποιος ευθύνεται.
Η πρώτη πλευρά αισθάνεται υποχρεωμένη να απαντήσει για να διατηρήσει την αξιοπιστία της. Η δεύτερη αντιλαμβάνεται την απάντηση ως ένδειξη κλιμάκωσης και απαντά με τη σειρά της.
Σενάριο 4: Το Hormuz μετατρέπεται σε παγκόσμια ενεργειακή κρίση
Εάν η κατάσταση στα Στενά του Hormuz συνεχιστεί για μεγάλο χρονικό διάστημα, ο πόλεμος δεν θα αφορά πλέον μόνο τη Μέση Ανατολή.
Η Ευρώπη, η Κίνα, η Ινδία, η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα εξαρτώνται όλες από την ενέργεια της Μέσης Ανατολής.
Η μείωση των διελεύσεων πλοίων μπορεί να αυξήσει σε ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία την ακόλουθη αλυσίδα: Κίνδυνος → ασφάλιστρα → κόστος μεταφοράς → τιμές ενέργειας → πληθωρισμός.
Η ευρωπαϊκή αγορά φυσικού αερίου βρίσκεται ήδη υπό πίεση ενώ ο πόλεμος μεταξύ Ιράν και Ισραήλ/ΗΠΑ έχει αυξήσει την πίεση στην παγκόσμια αγορά φυσικού αερίου.
Όσο περισσότερο παρατείνεται η κρίση, τόσο θα εντείνεται η πίεση από τις χώρες που καταναλώνουν ενέργεια για να βρεθεί τρόπος μόνιμης και ασφαλούς επαναλειτουργίας του Hormuz.
Σε αυτό το σημείο αυξάνεται και η διπλωματική σημασία της Κίνας και των ευρωπαϊκών χωρών.
Σενάριο 5: Επέκταση του πολέμου πέρα από τη Μέση Ανατολή
Αυτό εξακολουθεί να θεωρείται σενάριο υψηλού κινδύνου αλλά μικρότερης πιθανότητας.
Δημοσίευμα των Financial Times στις 19 Αυγούστου υποστηρίζει ότι ορισμένοι ιρανικοί κύκλοι ασφαλείας, σε περίπτωση κλιμάκωσης του πολέμου, έχουν εξετάσει το ενδεχόμενο επιθέσεων εναντίον αμερικανικών στρατιωτικών στόχων στη Νότια και Νοτιοανατολική Ευρώπη, μεταξύ άλλων στη Βουλγαρία και την Κύπρο.
Το βασικό στοιχείο είναι ότι η γεωγραφία μέσα στην οποία νοείται ο πόλεμος διευρύνεται.
Εάν κάποια στιγμή πραγματοποιηθεί επίθεση εναντίον αμερικανικού στόχου εκτός Μέσης Ανατολής, η πολιτική πίεση προς την Ουάσιγκτον για απάντηση θα μπορούσε να αυξηθεί δραματικά.
Σε αυτή την περίπτωση, η κρίση θα μετατρεπόταν από έναν πόλεμο στη Μέση Ανατολή σε μια πολύ ευρύτερη αντιπαράθεση μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ.
Ισραήλ: ένας παίκτης που δεν μπορεί να αγνοηθεί
Σε οποιοδήποτε σενάριο για το μέλλον του πολέμου, το Ισραήλ δεν μπορεί να αγνοηθεί.
Υπάρχει όμως μια σημαντική λεπτομέρεια: οι στόχοι του Ισραήλ και των ΗΠΑ δεν είναι αναγκαστικά απολύτως ίδιοι.
Η Ουάσιγκτον μπορεί να επιδιώκει μια συμφωνία που θα περιορίζει το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, θα διασφαλίζει τη ναυσιπλοΐα και θα μειώνει το κόστος του πολέμου.
Το Ισραήλ, όμως, μπορεί να θέλει να διασφαλίσει ότι μετά από οποιαδήποτε συμφωνία το Ιράν δεν θα μπορέσει να αποκαταστήσει γρήγορα τις πυραυλικές και πυρηνικές του δυνατότητες.
Εάν οι ΗΠΑ κινηθούν προς μια συμφωνία αλλά το Ισραήλ τη θεωρήσει ανεπαρκή, η πιθανότητα συνέχισης επιθέσεων ή στρατιωτικών πιέσεων από το Ισραήλ θα μπορούσε να περιπλέξει τη διπλωματική διαδικασία.
Τα κράτη του Περσικού Κόλπου: ανάμεσα στον φόβο για το Ιράν και στον φόβο του πολέμου
Οι αραβικές χώρες του Κόλπου βρίσκονται σε μία από τις δυσκολότερες πολιτικές καταστάσεις που έχουν αντιμετωπίσει.
Από τη μία πλευρά, πολλές ανησυχούν για τη στρατιωτική ισχύ και την περιφερειακή επιρροή του Ιράν.
Από την άλλη, καμία δεν επιθυμεί το έδαφός της να μετατραπεί είτε σε βάση για αμερικανικές επιθέσεις εναντίον του Ιράν είτε σε πεδίο ιρανικών αντιποίνων.
Γι' αυτό η συμπεριφορά τους πιθανότατα θα αποτελεί συνδυασμό περιορισμένης συνεργασίας με την Ουάσιγκτον, πίεσης προς την Τεχεράνη και προσπαθειών για την αποτροπή της επέκτασης του πολέμου.
Όσο αυξάνονται οι επιθέσεις στο έδαφος ή στις υποδομές τους, τόσο δυσκολότερο θα γίνεται να διατηρηθεί αυτή η ισορροπία.
Ιράν: το ζήτημα δεν είναι μόνο η στρατιωτική ισχύς
Ένα πιθανό λάθος στην ανάλυση του πολέμου είναι η υπερβολική εστίαση στη στρατιωτική ισχύ και η παραμέληση της οικονομίας.
Το Ιράν αντιμετωπίζει ταυτόχρονα:
Πόλεμο + κυρώσεις + περιορισμούς στις εξαγωγές + ζημιές σε υποδομές + μείωση επενδύσεων + πίεση στο εξωτερικό εμπόριο.
Ωστόσο, αυτές οι πιέσεις δεν σημαίνουν αναγκαστικά πολιτική παράδοση.
Η ιστορία των πολέμων έχει δείξει ότι η εξωτερική πίεση άλλοτε αποδυναμώνει μια κυβέρνηση και άλλοτε έχει το αντίθετο αποτέλεσμα, αυξάνοντας την εθνική συνοχή και ενισχύοντας τον προσανατολισμό της πολιτικής ζωής προς ζητήματα ασφαλείας.
Επομένως, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί η απλή εξίσωση ότι περισσότερη πίεση συνεπάγεται πτώση της κυβέρνησης.
Η σχέση είναι πολύ πιο περίπλοκη.
Κίνα και Ρωσία: ένας πόλεμος στον οποίο δεν θέλουν να εμπλακούν
Η Κίνα και η Ρωσία μπορούν να αποκομίσουν γεωπολιτικά οφέλη από τη συνεχιζόμενη πίεση προς τις ΗΠΑ, αλλά αυτό απέχει πολύ από την άμεση είσοδό τους στον πόλεμο.
Η Κίνα χρειάζεται περισσότερο απ' όλα σταθερότητα στην ενέργεια και στο εμπόριο.
Η Ρωσία μπορεί επίσης να αξιοποιήσει πολιτικά την αυξημένη πίεση προς τις ΗΠΑ, όμως η άμεση στρατιωτική εμπλοκή σε έναν πόλεμο Ιράν–ΗΠΑ θα είχε εξαιρετικά υψηλό κόστος.
Για τον λόγο αυτό, ο πιθανότερος ρόλος των δύο χωρών στη συνέχεια της κρίσης είναι πολιτική, οικονομική και διπλωματική υποστήριξη και όχι άμεση συμμετοχή στον πόλεμο.
Ωστόσο, εάν ο πόλεμος απειλήσει σοβαρά τις ενεργειακές και εμπορικές οδούς της Κίνας, το Πεκίνο πιθανότατα θα ασκήσει πολύ μεγαλύτερη πίεση για τον τερματισμό της κρίσης.
Η ιρανική οικονομία: ένας πόλεμος που μπορεί να επιβάλει το κόστος του χωρίς στρατιωτική ήττα
Για το Ιράν, ένα από τα πιο επικίνδυνα χαρακτηριστικά ενός παρατεταμένου πολέμου είναι ότι, ακόμη και αν το στρατιωτικό μέτωπο παραμείνει σταθερό, η οικονομία μπορεί σταδιακά να φθαρεί.
Η μείωση των εξαγωγών πετρελαίου, οι διαταραχές στις μεταφορές, η αύξηση του κόστους εισαγωγών και η μείωση των ξένων επενδύσεων μπορούν να εντείνουν την πίεση.
Από την άλλη πλευρά, το να παραμένει το Hormuz κλειστό ή μερικώς ανοικτό δεν πλήττει μόνο την παγκόσμια οικονομία.
Και το Ιράν εξαρτάται από αυτή τη διαδρομή για το εμπόριο και τις εξαγωγές του.
Επομένως, το Hormuz είναι ένας ισχυρός μοχλός, αλλά όχι χωρίς κόστος.
Η Τεχεράνη μπορεί, περιορίζοντας τη διέλευση πλοίων, να πιέζει τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους, όμως όσο περισσότερο διαρκούν αυτοί οι περιορισμοί τόσο αυξάνεται και η πίεση στην ίδια την ιρανική οικονομία.
Αυτό είναι το στοιχείο που προς το παρόν δίνει στον Trump κίνητρο να συνεχίσει τον ναυτικό αποκλεισμό, αν και το Ιράν έχει δείξει ότι διατηρεί υψηλή ανθεκτικότητα.
ΗΠΑ: στρατιωτική νίκη ή αξιοπρεπής έξοδος;
Και η Ουάσιγκτον βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα δύσκολο πρόβλημα.
Η στρατιωτική ισχύς των ΗΠΑ επιτρέπει την άσκηση μεγάλης πίεσης στο Ιράν.
Το πολιτικό ερώτημα, όμως, είναι: ποιος είναι ο τελικός στόχος;
Εάν ο στόχος είναι αποκλειστικά η καταστροφή των στρατιωτικών δυνατοτήτων του Ιράν, οι στρατιωτικές επιχειρήσεις μπορεί να συνεχιστούν.
Εάν όμως ο στόχος είναι μια βιώσιμη συμφωνία, περισσότερες επιθέσεις δεν οδηγούν πάντοτε σε καλύτερο αποτέλεσμα.
Στους παρατεταμένους πολέμους εμφανίζεται ένα κλασικό πρόβλημα: όσο περισσότερο κόστος έχεις ήδη επωμιστεί, τόσο δυσκολότερο γίνεται να παρουσιάσεις ένα περιορισμένο αποτέλεσμα ως «νίκη».
Αυτό ακριβώς μπορεί να παρατείνει έναν πόλεμο.
Πέντε δείκτες που πρέπει να παρακολουθούνται από εδώ και πέρα
Για να καταλάβει κανείς προς ποια κατεύθυνση κινείται ο πόλεμος, δεν χρειάζεται να παρακολουθεί καθημερινά εκατοντάδες ειδήσεις.
Πέντε δείκτες θεωρούνται σημαντικότεροι:
1. Η πραγματική κατάσταση στα Στενά του Hormuz. Όχι μόνο οι πολιτικές δηλώσεις, αλλά ο πραγματικός αριθμός πλοίων που διέρχονται. Η μεγάλη μείωση της κυκλοφορίας αποτελεί αυτή τη στιγμή μία από τις σημαντικότερες ενδείξεις ότι η κρίση συνεχίζεται.
2. Οι επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές. Εάν οι επιθέσεις επεκταθούν από στρατιωτικούς στόχους σε διυλιστήρια, λιμάνια, τερματικούς σταθμούς ή ενεργειακές εγκαταστάσεις, αυξάνεται η πιθανότητα περιφερειακού πολέμου.
3. Η κατάσταση του διαύλου του Ομάν. Οποιαδήποτε επίσημη ή ανεπίσημη επανέναρξη συνομιλιών μεταξύ Ιράν, Ομάν και ΗΠΑ θα μπορούσε να αποτελέσει ένδειξη ότι ο πόλεμος κινείται προς μια συμφωνία.
4. Η συμπεριφορά των αραβικών χωρών του Κόλπου. Εάν περάσουν από αμυντική και διαμεσολαβητική στάση σε ενεργότερη συμμετοχή στον πόλεμο, η κατάσταση θα γίνει πολύ πιο επικίνδυνη.
5. Επιθέσεις εκτός Μέσης Ανατολής. Οποιαδήποτε επιτυχημένη επίθεση εναντίον αμερικανικού στόχου στην Ευρώπη ή αλλού θα μπορούσε να αλλάξει τους κανόνες του παιχνιδιού.
Οι επόμενοι τρεις μήνες: τρεις κύριες πορείες
Εάν συνεχιστεί η σημερινή τάση, τρεις πορείες θα είναι σημαντικότερες από τις υπόλοιπες.
- Πρώτη πορεία: «Πόλεμος χωρίς νίκη»
Οι επιθέσεις συνεχίζονται, αλλά καμία πλευρά δεν καταφέρνει το τελικό χτύπημα.
Το Hormuz παραμένει μερικώς λειτουργικό.
Η παγκόσμια οικονομία πληρώνει το κόστος και οι διαπραγματεύσεις εμφανίζονται κατά διαστήματα, για να αποτυγχάνουν ξανά.
Πολιτικά, αυτό το σενάριο είναι εξαντλητικό, αλλά στρατηγικά είναι απολύτως πιθανό.
- Δεύτερη πορεία: «Η μεγάλη συμφωνία»
Μια νέα οικονομική ή στρατιωτική κρίση θα μπορούσε να οδηγήσει τις δύο πλευρές στο συμπέρασμα ότι η συνέχιση του πολέμου έχει γίνει υπερβολικά δαπανηρή.
Σε μια τέτοια περίπτωση θα μπορούσε να διαμορφωθεί μια πολυεπίπεδη συμφωνία:
Ηormuz + κυρώσεις + πυρηνικό πρόγραμμα + εγγυήσεις ασφαλείας + διακοπή επιθέσεων.
Μια τέτοια συμφωνία θα ήταν δύσκολη, αλλά όχι αδύνατη.
- Τρίτη πορεία: «Ένα περιστατικό, ένας νέος πόλεμος»
Αυτή είναι η πιο επικίνδυνη πορεία.
Μια θανατηφόρα επίθεση εναντίον αμερικανικών δυνάμεων, ένα μεγάλο πλήγμα σε πλοία, μια επίθεση σε ενεργειακές υποδομές ή η επέκταση του πολέμου στο έδαφος κάποιας περιφερειακής χώρας θα μπορούσε να προκαλέσει αλυσιδωτή αντίδραση.
Σε αυτή την περίπτωση, το ζήτημα δεν θα είναι πλέον πώς θα τελειώσει ο σημερινός πόλεμος, αλλά πώς θα αποτραπεί η μετατροπή του σε περιφερειακό πόλεμο.
Αυτός ο πόλεμος μπορεί να μην έχει νικητή
Ο πόλεμος Ιράν–ΗΠΑ βρίσκεται πλέον σε ένα σημείο όπου η στρατιωτική νίκη δεν μπορεί να οριστεί εύκολα.
Οι ΗΠΑ μπορούν να καταστρέψουν περισσότερους στόχους.
Το Ιράν μπορεί να προκαλέσει μεγαλύτερο κόστος.
Ωστόσο, κανένα από τα δύο δεν σημαίνει από μόνο του ότι ο πόλεμος θα τελειώσει.
Το Ιράν χρειάζεται μια συμφωνία για να τερματιστεί η οικονομική πίεση.
Οι ΗΠΑ, για να τελειώσει ο πόλεμος, χρειάζονται εγγυήσεις για την ασφάλεια των ενεργειακών οδών και περιορισμό των απειλών που αποδίδουν στο Ιράν.
Οι χώρες της περιοχής χρειάζονται ασφάλεια.
Η Ευρώπη χρειάζεται ενέργεια.
Η Κίνα χρειάζεται εμπόριο.
Και η παγκόσμια αγορά χρειάζεται σταθερότητα.
Ίσως, λοιπόν, το πιο παράδοξο χαρακτηριστικό αυτού του πολέμου είναι ότι σχεδόν όλοι οι εμπλεκόμενοι ζημιώνονται από τη συνέχισή του, αλλά μέχρι σήμερα δεν έχουν καταφέρει να συμφωνήσουν στον τρόπο με τον οποίο θα τερματιστεί.
To Hormuz σύμβολο της κρίσης
Το Hormuz έχει γίνει το σύμβολο ολόκληρης της κρίσης.
Η μία πλευρά λέει ότι η δίοδος είναι ανοικτή.
Η άλλη λέει ότι είναι κλειστή.
Τα πλοία, όμως, λαμβάνουν τις δικές τους αποφάσεις: εάν ο κίνδυνος είναι υπερβολικά υψηλός, δεν περνούν.
Ίσως η ίδια λογική να μπορεί να εφαρμοστεί και στον ίδιο τον πόλεμο.
Πότε θα τελειώσει
Ο πόλεμος θα τελειώσει όταν το κόστος της συνέχισής του γίνει, και για τις δύο πλευρές, μεγαλύτερο από το κόστος μιας συμφωνίας.
Το σημερινό πρόβλημα είναι ότι Τεχεράνη και Ουάσιγκτον δεν έχουν ακόμη καταλήξει στην ίδια εκτίμηση σχετικά με το πού βρίσκεται αυτό το σημείο.
Επομένως, η πιθανότερη εικόνα για το άμεσο μέλλον δεν είναι ούτε ειρήνη ούτε ολοκληρωτικός πόλεμος.
Είναι μια κατάσταση ανάμεσα στα δύο: περιορισμένες επιθέσεις, οικονομική πίεση, κρίση στο Hormuz, αμοιβαίες απειλές και διαπραγματεύσεις που μπορεί να ξαναρχίσουν ανά πάσα στιγμή.
Ωστόσο, δεν πρέπει να παραβλέπεται μία πραγματικότητα: όσο περισσότερο παρατείνεται αυτή η κατάσταση, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα ενός λανθασμένου υπολογισμού.
Και εάν γίνει αυτό το λάθος, ένας πόλεμος που επί μήνες βρίσκεται παγιδευμένος σε ένα αδιέξοδο φθοράς μπορεί μέσα σε λίγες ώρες να περάσει σε μια φάση την οποία καμία από τις δύο πλευρές δεν θα μπορεί πλέον να ελέγξει πλήρως.
Αυτό που συμβαίνει σήμερα στο Hormuz ίσως αποτελεί τον σημαντικότερο δείκτη για το αν ο πόλεμος κατευθύνεται προς μια συμφωνία ή προς μια έκρηξη.
Και προς το παρόν, οι ενδείξεις αφήνουν ανοιχτές και τις δύο κατευθύνσεις.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών